Академска работа призната на домашен и поширок план, ја карактеризира дејноста на ценета професорка проф д-р Светлана Смолчиќ Макуљевиќ.
Но, доволно е само да се споменат и неколкуте истражувања и монографии кои ги направила за најзначајните манастири во Македонија и да се дознае подетално за нејзината посветеност, инспирација и ентузијазам.
Професор Светлана, Вие живеете во Белград, исто така потекнувате од Македонија, а како професор сте особено посветена на духовната историја и визуелната култура на Македонија. Истражувањето на историјата на уметноста и културното наследство на Балканот и Македонија е Ваша специјалност. Зошто ја одбравте оваа професија?
– Македонија е волшебна земја, Елдорадо на Балканот кога станува збор за визуелна култура, не само од средниот век, туку и од поствизантиската уметност и уметноста од 19 век, па затоа не е ни чудо што моите први истражувања се поврзани со оваа земја.
Беше природно за мене да почнам да истражувам средновековни споменици во Македонија, бидејќи моите баба и дедо се родени во Македонија, мајка ми го поминала детството таму, а јас ги поминав првите летни одмори таму. Кога почнав да студирам историја на уметност, како студентка на Гордана Бабиќ, а подоцна и на Иван Ѓорѓевиќ, логичеб избор беше Македонија и нејзините средновековни споменици. Зошто се одлучив за историја на уметност е многу тешко прашање, но е онтолошки поврзано со мојот идентитет, бидејќи уметноста е моја вокација уште од моите најрани денови.
Неколку значајни македонски цркви и манастири се дел од Вашата обемна академска работа. На почетокот ќе го споменеме Прохор Пчињски и монографијата што ја објавивте за овој манастир. Што содржи таа?
– Монографијата „Свети Прохор Пчињски“, објавена на српски, руски и англиски јазик во 2020 година, чие второ издание е објавено во 2023 година, е изведена од голема монографија на која работеше тим научници под водство на проф. д-р Ненад Макуљевиќ во Врањската епархија во 2015 година, како плод на истражувањето на Центарот за визуелна култура на Балканот на територијата на оваа епархија, кое започна уште во 2002 година, пред речиси четврт век. Монографијата е еден вид современа синтеза што вклучува сегменти за историјата, архитектурата, уметноста, сликарството, реликвиите, култните и богослужбените предмети и сакралната топографија на овој манастир, заедно со бројни илустрации и цртежи.
Православната црква го слави овој светец на 10 октомври. Познато е дека три ракописи од житието на светецот се чувале во манастирската библиотека на „Свети Прохор Пчински“. Што друго вреди да се види и научи за Прохор Пчински.
– Свети Прохор Пчињски бил отшелник, монах кој се подвизувал во Пчинската пустина и кој, во знак на благодарност за неговото чудесно пророштво, добил дарба од византискиот император Диоген IV во 11 век. Овој оригинален византиски завет бил обновен и од кралот Милутин во 14 век, а контурите на средновековната црква се видливи на фасадата на источниот ѕид на сегашната нова црква, но манастирот бил дониран и украсен од уметници и аристократи со потекло од градот Кратово, и во 15 век и во текот на 16 век, првенствено од истакнати членови на семејството Пепиќ. Чудотворните мошти од кои течело мирото се чуваат во срцето на манастирската црква, а култот бил толку голем што исцеление од овој чудотворец очекувале не само христијаните кои доаѓале од областа Врање, Косово и Метохија, Куманово, централна Србија, туку и Албанците. Покрај моштите на Свети Прохор Пчињски, кои денес се место за богослужба во црквата, верниците и посетителите можат да уживаат во величествената црква и нејзините слики, да престојуваат во конаците, но можат да ја посетат и испосницата на Свети Прохор Пчињски, во чија непосредна близина се зачувани трагите од стапките на светиот монах. Постои запишана антрополошка традиција дека неплодните жени често доаѓале на ова место.
Дали сте ја посетиле и истражувале црквата Свети Ѓорѓи во Нагоричини, која е најстара и доста значајна?
– Црквата посветена на Свети Ѓорѓи Победоносец е византиска црква, која кралот Милутин ја обновил во знак на благодарност кон светиот воин, и со голема веројатност може да се претпостави дека станува збор за црквата спомената во житијата на Свети Прохор Пчињски, која византискиот цар Диоген IV ја изградил за Свети Ѓорѓи во знак на благодарност според пророштвото на Свети Прохор. Во непосредна близина на црквата се наоѓа меморијалната испосница на Свети Прохор. Монументалната петкуполна раскошна царска зграда во 14 век за време на владеењето на кралот Милутин била украсена со скапа сликарска програма. Автентичниот ѕидан иконостас ја чува насликаната култна икона на Свети Ѓорѓи, а ктиторските портрети сведочат за луксузниот кралски портрет на кралот Милутин и византиската принцеза, ќерка на царот Андроник II, српската кралица Симонида. Црквата и нејзините слики се доста оштетени, а јас ја посетив со мојата вредна и талентирана колешка, историчарката на уметност Славица Крстиќ, која низа години беше вработена во Музејот во Куманово и го задолжи Куманово со своите многобројни публикации.
И манастирот Трескавец е претставен во неколку Ваши научни трудови и книги. Вашето истражување за историјата на овој манастир се совпадна со раѓањето на ново монаштво и нова религиозност во Македонија. По 2000 година, манастирот беше реновиран и оживеан од монаси, како се најдовте таму и како се вклопивте во сето тоа?
– Интересно е што моето истражување за историјата и култното место на манастирот Трескавец, кое започна во 1990-тите, се совпадна со раѓањето на ново монаштво и нова религиозност во Македонија. Манастирот беше обновен и оживеан од монаси по 2000 година. На луѓето им беше чудно како јас и мојот сопруг можевме да поминеме една недела сами во манастирот со многу мали деца, во тоа време достапно само со земјен пат. Потоа младите монаси, речиси тивко, но целосно посветени на верата и зачувувањето на манастирот, донесоа вода во манастирските конаци, инсталираа нова електрична енергија и ги реновираа конаците. Меѓу нив беше и отец Мојсеј Тодоровски, кој сега се грижи за манастирот Селце во Прилепско. Од монасите сите научивме како да се грижиме за културното наследство во вистинска смисла на зборот и како да водиме манастирска економија. Многу работи опишани во средновековните повелби ми станаа појасни во живата современа монашка пракса. Да потсетам, манастирот Трескавац е изграден на света планина, која е поврзана со култот на божицата Артемида и Аполон уште од античко време. Почнувајќи од византискиот период, во манастирот се негува чудотворниот култ на Дева Марија. За манастирот се грижеле византиски, бугарски и српски средновековни владетели. Српските средновековни владетели, кралот Милутин и кралот Душан, го донирале и го обновиле манастирот, но како дарители се познати и бројни средновековни аристократи. Манастирот Трескавец, неговата архитектура, сликарство, дизајн и применета уметност се неисцрпна инспирација за мене. Оваа година, на покана на архимандритот Серафим и сестринството на Слепченскиот манастир, имав чест да одржам предавање на Четвртата меѓународна научна конференција и Осмата Слепе- Демирхисарска летна школа 2025, насловена како „Архиепископот Прохор и слепченскиот книжевен центар (500 години од хиротонијата на архиепископот Прохор 1525–1550)“, која се одржа во организација на Македонската академија на науките и уметностите, Истражувачкиот центар за културно наследство „Цветан Грозданов“, манастирот „Св. Јован Претеча“ во Слепче и општина Демир Хисар. Како дел од мојата презентација насловена „Визуелна култура на манастирот Трескавец во ерата на архиепископот Прохор“, ги анализирав визуелните и иконографските паралели помеѓу дрвените врати од манастирот Трескавец и манастирот Слепча. Се претпоставува дека овие уметнички дела се создадени во истата работилница во текот на 16 век, за време на владеењето на архиепископот Прохор, како завештанија од семејството Димитриј Пепиќ од Кратово.
Црквата во селото Гари во Западна Македонија и нејзината интересна композиција на Страшниот суд, насликана од познатиот Дичо Зограф, исто така го привлекоа вашето внимание. Како би ја коментирале со неколку зборови, иако тоа е премалку.
– Црквата во селото Гари, во западна Македонија, чува импресивна и значајна композиција на Страшниот суд, насликана од познатиот иконограф Дичо Зограф, за која на просторот на храмот може да се поврзат и визуелни претстави на осудата на ритуалите на магично баење, кои биле присутни во пракса во текот на 19 век на територијата на Македонија. Интересните ликовни решенија со осуда на магиските баења и „бајачки“ ја претставуваат специфичната содржина на Страшниот суд, што е карактеристично за сликарството на македонските цркви. Би сакала да нагласам дека во истражувањето на антрополошкото културно наследство на Македонија, голема поддршка ми даде искусниот и меѓународно признат етнолог, проф. д-р Љупчо Ристески.
Вашиот докторат датира од 2014 година, кога го завршивте докторатот во Виена на тема „Чудото и неговиот свет простор во визуелната култура на средновековниот Балкан“. Поминавте одреден период во Виена. Што научивте најмногу за време на Вашето образование таму?
– Мојот докторат, користејќи поединечни примери, за прв пат воспоставува врска помеѓу чудото како феномен и неговата материјализација во рамките на визуелната култура на Балканот. Се надевам дека и читателите ќе сакаат да ја прочитаат оваа книга. Како докторант, бев вклучена во интересен проект за дигитализација на византиското културно наследство, кое го предводеше мојата менторка по докторски студии, сега емеритус професор Лиоба Тајс. Така, некои од фотографиите на мојот автор од манастирот Трескавец, но и српски средновековни споменици влегоа во базата на фотографии, кои сега, колку што знам, припаѓаат на фондот „Еуропеана“. Виена е фантастичен град во Централна Европа со чиста вода и совршени услови за научна работа. Таму стекнав богато академско искуство, кое сега преку мојата наставна работа им го пренесувам на моите студенти.
Одржавте неколку импресивни предавања во Македонија. Минатата година одржавте предавање на тема „Претставување на другите во Страшниот суд во визуелната култура на Балканот“ на Институтот за етнологија и антропологија. Светскиот конгрес за еврејски студии и Меѓународниот Византолошкиот конгрес е уште едно од Вашите достигнувања во Македонија. Што е следно?
– Историјата на женската уметност отсекогаш ме интересирала, иако студиите за жените и родовите студии не биле толку популарни во историјата на уметноста на Балканот. Како живееле жените во минатото? Како биле претставени жените? Како се облекувале и украсувале? Како се претставувале жените во јавноста? Како се евидентирани жените во културната историја? Едно од моите први научни дела од далечната 1998 година беше посветено на една жена: калуѓерката Јефимија, деспотка, сопруга, мајка, ќерка, уметница, поетеса, везница и нејзиниот однос со Хиландар. Подоцна, за време на моите докторски студии во Виена, имав привилегија да учам за родовите студии од историчарката Маргарет Малет, која во тоа време беше гостин – предавач во Виена. Средновековната женска историја нè учи дека колку и да се трагични историите на жените понекогаш, жените биле видливи и моќни и знаеле многу добро како да ја користат визуелната култура за да го направат своето присуство видливо преку материјални предмети. Жените ја земале својата слобода без да чекаат таа да им биде дадена. Учејќи од примерите на христијанската историја, жените во средниот век создале дела што станале визуелен и културен модел за идните генерации. Мојата книга „Пет жени од средновековна Србија“, објавена минатата година од Белградскиот институт за учебници, на Саемот на книгата во Белград во октомври 2024 година ја доби престижната награда УЛУПУД за негување на културата кај младите луѓе. Се надевам дека мојата идна книга посветена на жените ќе има ист или дури и поголем успех.
Валентина Ѓоргиевска Парго
