МИШО СТОЈАНОВСКИ: Чест ми е што мој мозаик е поставен во префектурата на Равена, градот на Данте!

Милениумско дете, роден во славната 2000-та во Куманово. Многу мал го покажува својот талент. Добил патоказ во средното уметничко училиште, а јасна насока и определеност за време на студиите. Многу млад ги запишува своите меѓународни успеси.

Негов мозаик е изложен во префектурата Емилија Ромања, во Италија, каде се наоѓа и градот и Равена. Со потпис – Мишо Стојановски.

Вашиот уметнички пат почнал сосема природно. Кога беше направена првата стапка? Кога се роди интересот за ликовната уметност?

– Уште од најмала возраст. Уште од дете сакав да дознам како еден уметник во цртаните филмови успева да претстави, да кажеме, едно тело во движење. Гледајќи цртани филмови сакав да ги ископирам главните јунаци. Почнав со едноставни цртежи на било која хартија која ја наоѓав дома, од обична тетратка до стари весници, кои најчесто беа шкрабаници, но имав некоја неопислива потреба да се претстави тоа што го гледам. Сите „Looney Tunes“ карактери ми беа предизвик за цртање, секој цртан лик кој беше актуелен, дали брзата птица итрица или Том и Џери, зависеше од тоа што ќе имаше на телевизија…

Тоа Вашите брзо го забележаа?

– Апсолутно да, го забележаа сите. Дури од најмал речиси на сите фотографии сум со тетратка за цртање. И тоа некако мене ми беше природно, а потоа стана и за моите. Кога ќе нацртав нешто, најчесто ќе ги сочуваа цртежите за да ги покажат на моите баби и дедо. И секаде каде што ќе одевме со децата, барав цртањето да ни стане игра на сите.

Талентот за уметност, кога го воочија самите професори?

– Уште во основното училиште „Магдалена Антова“, каде во рамките на ликовната секција изработив маска, тридимензионално лице на Тарзан и ми дадоа книга за посебно истакнување во ликовниот дел. Книгата беше „Кога птиците одлета од Видое Подгорец“. Во тој период претседателката на ликовната секција беше професорката Светлана.

Средношколска возраст, а Вие веќе решен да станете уметник…

– Во средното уметничко училиште „Лазар Личеноски“ започна побитниот развој во моето приоѓањето кон уметноста, бидејќи, според мене, Скопје го има едно од најдобрите средни уметнички училишта на поширок простор. Таму ги сретнав најдобрите професори и еден кој се истакна пред сите други, Сашо Бајрактаров, професор со светски пристап кон сликарството, на ниво на Фиорентиската Академија. Тој и уште неколку професори имаат доста добар педагошки пристап и еден универзален поглед на работите, приоѓајќи многу интелегентно на секој ученик. Бајрактаров е одличен професор, мене лично и останатите нѐ мотивираше да си ја сфативме работата сериозно и да се посветивме дури и повеќе од тоа што треба. Некогаш бегавме од „нормалните часови“ само за да останеме на лекциите на професор Сашо. Средното уметничко во суштина е една преубава средина. Ателјеата се преубави и исто така има доста добри професори по цртање.

Денот на Кралот-соработка со Средно уметничко и холандската амбасада- 2019-Ева Петковска, Мишо Стојановски со проф. Сашо Барјактаров и дир. Димитар ФилиповскиДали уште тогаш кај Вас се постави таа основа за мозаиците?

– Еден од професорите, познатиот мозаичар Бајрам Ганзафер, кој денеска е Претседател на академските уметници во Македонија, посетувајќи го средно уметничко со уште еден професор по применето сликарство, Ѓорги Томовски, ни всадија идеја за тоа што е мозаик. Но, бидејќи е техника која бара еден подолг период на изучување, беше тоа само како мало запознавање со поимот „мозаик“. Пред тоа, во основно училиште ја посетивме Хераклеа и бев фасциниран од подните мозаици кои се извонредни и дури и на скала на светско ниво и на целата таа територија на Римското Царство. При крајот на средното образование се запознав со идејата за Академијата во Равена, која е специјализирана за мозаик. Академик Бајрам Газанфер, имаше создадено релации со Равена. И тој, заедно со професор Ѓорги и професор Сашо, бидејќи бев прогласен за првенец на генерација, ме упатија таму. Кога слушнав, бев превозбуден, така одлучив да се запишам на брз курс по италијански јазик и да пробам да влезам во Академијата за применети уметности во Равена. Студиите ги завршив со стипендија од регионот Емилија Ромања, италијанската амбасада ми обезбеди контакт со нив.

Значи, Равена, Вам Ви ги рашири своите раце за една цврста прегратка…

– Апсолутно. Регионот во Италија ми излезе во пресрет со самото тоа што ми овозможија да студирам, а во текот на студиите услов е да имаш одредени број на поени и да приложиш уверение дека си добар студент, за да продолжат да те плаќаат. Така што, сѐ беше добро. Прво завршив три години курс по применет мозаик, потоа уште две специјализација и овој февруари дипломирав.

Нашите честитки до Вас се големи. Каде се вработивте по студиите?

– Сега работам како уметник фриленсер, но исто така почнав да работам кај една група на мозаичари CaCo3. На една изложба ми пристапи еден од членовите, кого го заинтригирало моето дело и ме праша дали би можеле да соработуваме, да им асистирам. Јас бев запознаен со нивната активност, бидејќи оваа група е една од најреволуционерните групи на поширок план, позната на светско ниво и без размислување реков дека ќе работиме заедно, знаејќи дека ќе научам многу работи кои би ми помогнале за револуционирање на мојот пристап кон мозаикот.

Дали во Италија мозаикот денес е ценета уметност, самиот кажавте дека потекнува од византиските уметници.

– Мозаикот наводно е во изумирање, но во последен период се враќа во живот, по организирањето на неколкуте биеналиња во Равена. Мозаик отсекогаш бил медиум, многу тежок за работа, бидејќи бара многу посветеност и простор, бидејќи е направен од тврд материјал како мермер и природни камења, или специјални стакла, независно, значи бара многу посветеност. Интересно за биеналето во Равена е што ги собира на едно место сите луѓе што прават мозаици. Така, во 2019 го донесоа и познатиот Чак Клос, американски уметник познат по неговите огромни автопортрети, реализирани во мозаик. Јас учествувам на тие биеналиња, во 2019 всушност и се запишав на Академијата. Равена и ден денес е престолнина на мозаикот и како магнет ги привлекува сите мозаичари, успева да ги собере луѓето на кои овој медиум им направил да се заљубат во него. Мозаикот, ќе најде начин да преживее.

Изострена перцепција е главна „алатка“ на уметниците. Уметниците главно се занимаваат со својот поглед на светот и реакцијата на луѓето на нивниот поглед, отелотворен во некое дело. Што најчесто Вие пренесувате преку Вашите мозаици? 

– Сега во момент и претходно мозаикот го користев како и сликарство, како нешто индивидуално. Во моите мозаици најчесто се решава прашањето – „Што е тоа грдо и што е тоа убаво?“. Еден вид на фигуративна уметност каде што се решава композиција и декомпозиција на класичните пропорции, така што, може да биде некоја најсекојдневна сцена која подоцна со елементите на деконструкција и конструкција ќе се разложи, или ќе почне од нешто најапстрактно, па ќе заврши со нешто најфигуративно. Темите варираат зависно од тоа што сакам да претставам- од теми со најуниверзално значење, до најинтимни, најтаинствени и најперсонални теми. Секогаш сум го третирал мозаикот како паралелна скала до скалата на сликарството, бидејќи најчесто мозаикот е гледан како нешто декоративно, но имајќи богато знаење од средното, знам дека уметноста не секогаш треба да е декоративна, треба повеќе до израз да дојде и моќта на изразувањето. Затоа се обидувам мозаикот да го третирам како паралелна вредноста со сликарството. Значи, да се жртвува секој елемент на декорација и да има улога исто како сликарскиот медиум.

Дојдовте до најзначајната точка на Вашиот подем досега – Ваш мозаик има во кабинетот на префектурата на Равена, што е навистина грандиозен успех за млад уметник.

– Тој мозаик всушност е дел од други девет мозаици, кои симболично беа инспирирани од темата за Данте и со тој мозаик го освоив првото место на конкурсот на Ротари клубот по повод 700 години од смртта на Данте Алигиери (1265 – 13/14 септември 1321). Како што е познато, неговото тело се наоѓа во Равена, бидејќи кога бил прогонат од Фиренца почнал да живее во тогашната Равена и ден дене Фиорентинците го донираат светото масло, но и натаму гробот се наоѓа во Равена. И, тука дури има завршено еден дел од неговото книжевно творештво. По инспирирација од „Божествената комедија“, јас го реализирав мозаикот „Senza speranza“ или „Без надеж“ како што кажува и самиот натпис пред самиот влезот во пеколот, во делото на Алигиери. Самото дело беше 40 на 40 см. Потоа беше свикано жири, кое одреди прво место за моето дело и денес тоа, заедно со делата на другите неколку финалисти, стои на влезот на перфектурата каде всушност е и кабинетот на тогашниот градоначалник Емилио Романо.

Какво е чувството за еден млад човек да види свој мозаик на место во сосема друг град и сосема друга држава, особено во Италија, лулката на уметноста, нешто што досега ретко кому му се случило.

– Преубаво чувство, воопшто и дека успеав да студирам тука. И бидејќи Италија и италијанскиот народ се гостопримливи, нѐ примија дури и предобро, никогаш не сме се почувствувале како странци. Знам, дека сум оставил свој печат на таа локација, еден свој симбол и задоволството е секогаш кога ќе поминам од таму, да свратам да го погледнам.

Мозаикот е скапа уметност? Колку чини финансиски и временски да се изработи, на пример 40 на 40 см.?

– Зависи, тоа е релативно. Може да се употреби најобичен камен до најскап материјал – тоа се денеска познатите пастивирти или тоа се специјалните венецијански стакла, кои може да чинат до неколку илјади евра. Но, доколку се користат материјали од природно потекло, делото може да се направи и за помалку од 200 евра. Може да се изработи и за две три недели, а за одредување на пазарната цена за мозаик одлучува името на уметникот и каков вид на творештво е – дали е декоративно или е уметничко. Може да достигне и од две, три илјади евра.

Ретко имаме прилика да дознаеме како се подготвува мозаик, ќе ни објасните ли?

– Моите мозаици, сите се реализирани во старата техника на Равена – прво се подготвува база во вар, потоа се чека тој вар да отстои. Се обработува варта, се подготвува подготвителен цртеж или во таканареченото византиско царство тоа го правел „Пиктор Имаџинариус“, сликарот. Кога ќе се заврши, мозаикот може да го направиш со материјали веќе исечени со чекан и таљоло (алатка слична на чекан, со метални сечива на краевите, кои кога се удира ги сечат каменчињата)…

Арте фиерс форли , 2022- Најдобро современо дело

Освен правење мозаици, дали некоја друга гранка од ликовната уметност Ве привлекува?

– Исто така голем љубител сум на сликарството им давам предност и на дела со масло на платно, со водени бои… Мислам дека е доста битно еден уметник да менува медиуми. Исто така во Равена се запознав со графиката, учам од еден од најдобрите графичари на овие простори, Агим Сако, кој по потекло е од Албанија.

Ајде да позборуваме малку за паралелата Куманово – Равена, од Ваш агол.

– Куманово и Равена тоа е чудна релација, бидејќи се две тотално различни околини. Куманово е малку планинско гратче, додека Равена е град на море. Во Куманово повеќето се релативно нови згради, додека во Равена секоја втора зграда е симбол за некој дел значаен за историјата, заштитена и од УНЕСКО и од државата. Мислам дека дури Равена има најмногу заштитени градби од УНЕСКО. Куманово има убави цркви, како на пример преубавата црквата Свети Ѓоргија во Нагоричане. Живописот во Свети Ѓоргија ми има оставено голем впечаток, посетувајќи го уште од мал, бидејќи за нас таков вид на сликарство е многу нормално, го гледаме во нашите цркви, но кога ќе дојдете надвор од границите на источно- римско царство се забележува дека таков тип на фрески не постои на Западот. Тоа е еден израз впечатлив за нашиот регион. Тоа е таа македонска школа на иконопиство, која има огромна улога врз мојот начин на обработување на фигуративното сликарство. Додека, од друга страна, елементот на таа експресивна боја од неонијанската крстилница во Сан Витале, Равена, има друго влијание врз моето творење. Во Сан Витале се наоѓа познатиот моќен портрет на Јустинијан и гледајќи ја таа претстава на фигуративна уметност во Равена и во црквата Свети Ѓорги во Нагоричане, ќе речам многу се различни, но на некој начин се толку битни за историјата на уметноста, што се на исто ниво по важност.

Доколку Ви се укаже шанса и прилика, дали би направиле некој мозаик и некоја изложба овде?

– Секогаш сум сакал да изложувам во Македонија, или било каде што ќе ми се пружи можност, бидејќи сметам дека е интересен начин да се види како делата комуницираат со публиката. Се разбира дека првенствено би сакал да оставам и свој печат во мојот роден град. Куманово отсекогаш бил интересна средина. Иако е мало гратче е доста богато со локалитети, манастири, дало и доста добри уметници и добри ученици во уметноста, дури е познато дека кумановските студенти по уметност биле секогаш добро истакнати.

Соработувате со некои македонски уметници од Ваша генерација?

– Во последно време разговарам со Сергеј Кашавелски, разменуваме доста често идеи и тоа што значи уметноста за него за мене, но исто и со Стефан Димковски, наш заеднички пријател, демонстратор на Филозофскиот факултет на УКИМ, кој се интересира за уметноста.

Секој вистински уметник има некоја крајна цел, трајна и долгорочна визија. Уметноста е нешто кое освен визуелна вредност, треба да послужи за оставање на порака, спојување на култури, на разни временски периоди…И самиот рековте дека со мозаиците патуваме од времето на Римјаните, па до сега, а за Вас таа уметност постојано живее, не е завршена. 

– Како и секој човек кој се соочува со некој вид на креативност, се трудам не да дадам одговор на прашањата, туку да поставам повеќе прашања на веќе зададените прашања кои гласат- кои сме, што сме и каде одиме? Знаете, во стилот на познатиот Лусијан Фројд, кој пред да ги слики своите модели ги анализирал, и јас пред да претставам нешто правам доста студии сѐ со цел да се постави едно мал скалило, на веќе поставените прашањето на тоа што сме и каде одиме…

Голем е целиот тој процес на донесување на одлука за творење, третман на општите симболи (од боја, до разни фигури), кои во секое дело треба да отсликаат и колективна (пот)свест и индивидуална. Вашиот уметнички концепт се спојува ли со оној на Данте, имате доживување дека некаде, во некои допирни точки се сретнуваат Вашето и неговото?

– Па, да кажеме и Данте низ неговата „Божествена комедија“ го има тој пат од темното кон светлото, исто така и јас се трудам на некој начин во сликарството да пробам моите фигури да поминат низ тој визуелен пекол, така што доста често во моите слики се појавува еден тип на скала од темно со светло, носејќи го протагонистот низ еден вид на борба- дали ќе е тоа со нешто апстрактно, апстрактни форми во судир, или на нешто многу фигуративно.Секогаш е битката меѓу темнината и светлината односно разни форми кои се судираат една со друга, на тој пат од пеколот до Рајот.

Излеговме и видовме ѕвезди!“ е неговата последна реплика во споменатото книжевно дело, која треба да нѐ асоцира на тој спас и тоа просветлување. Ние, со ова интервју видовме ѕвезда, нова кумановска и многу поголема ѕвезда во уметноста.

– Благодарам, летово кога ќе го посетам Куманово, прва прилика – се гледаме!

 

Валентина Ѓоргиевска Парго